Stowarzyszenie Dolina Królówki od lat działa na rzecz ochrony i popularyzacji lokalnego dziedzictwa, wspierając inicjatywy związane z historią i kulturą tutejszych wsi. Miło nam poinformować o projekcie badawczym realizowanym na naszym terenie przez panią Martę Smólczyńską, etnologa i pracownika Małopolskiego Centrum Kultury „SOKÓŁ” w Nowym Sączu. Jako lokalna organizacja promujemy inicjatywy, które dokumentują i chronią pamięć o bogatej kulturze regionu, dlatego zapraszamy do zapoznania się z założeniami projektu „Ślady etnicznego panopticum. Królowa Polska i Królowa Ruska w perspektywie retrospektywnej”, którego prace dobiegają końca.
Przez ostatni rok na obszarze dawnego polsko-łemkowskiego pogranicza – we wsiach Królowa Polska, Królowa Górna (dawniej Ruska) oraz w okolicznych miejscowościach prowadzone były intensywne badania etnograficzne i archiwalne. Ich celem było uchwycenie śladów dawnej koegzystencji Polaków i Łemków we wspólnej przestrzeni, wzajemnych relacji i codziennego życia sprzed dramatycznych wydarzeń XX wieku, w tym akcji „Wisła”. Wybór tych dwóch sąsiadujących ze sobą wsi nie jest przypadkowy. Królowa Polska i dawna Królowa Ruska tworzyły przez stulecia mikrokosmos pogranicza – miejsce, w którym nakładały się na siebie różne porządki kulturowe i językowe. To tutaj, w dolinach i na stokach, krzyżowały się światy polski i łemkowski, katolicki i greckokatolicki, a obok siebie istniały dwa odmienne modele gospodarowania – osadnictwo na prawie niemieckim i wołoskim. Właśnie w tym rejonie kończył się świat Pogórzan i Lachów, a zaczynała Łemkowszczyzna. Różniły ich język, wyznanie i struktura społeczna, jednak łączyły codzienna bliskość, wymiana i sąsiedzkie kontakty, które przez wieki tworzyły lokalny rytm życia. Na ten obraz nakłada się jeszcze obecność innych grup – Romów oraz Żydów – którzy w różnych okresach wnosili dodatkowy element różnorodności. Ich obecność wzmacniała charakter tego obszaru jako miejsca, gdzie spotykały się i przenikały nie tylko dwa, lecz kilka odmiennych światów kulturowych. To właśnie ta wielowarstwowa, bogata struktura sprawiła, że obie wsie określono mianem „etnicznego panoptikum” – przestrzeni, w której bliskość odmiennych tradycji tworzyła dynamiczny, niejednoznaczny obraz dawnego pogranicza: pełnego harmonii, ale i wyraźnych różnic religijnych, kulturowych i językowych.
Projekt „Ślady etnicznego panopticum” połączył metody badań z różnych dziedzin wykorzystując technikę oral history, kwestionariuszowe wywiady etnograficzne oraz analizy archiwalnych źródeł wideofonicznych, fotograficznych oraz piśmiennych. W jego trakcie przeprowadzono serię wywiadów z mieszkańcami wsi z ternu Gminy Grybów i Gminy Kamionka Wielka. Odtworzono lokalne interpretacje przeszłości oraz zarejestrowano materialne ślady dawnej obecności Łemków w krajobrazie kulturowym. Szczególną wartość miały rozmowy z najstarszymi mieszkańcami obu miejscowości. Z ich opowieści wyłonił się świat, którego nie można znaleźć w podręcznikach – świat wspólnych prac, relacji „po sąsiedzku”, ale też świat, który zniknął niemal z dnia na dzień po 1947 roku. W relacjach tych pobrzmiewa zarówno zwykła nostalgia za minioną epoką, jak i bolesne wspomnienia rozdzielonych rodzin, pustych gospodarstw i ciszy, jaka zapadła po wysiedleniach. Dla wielu rozmówców to właśnie pamięć o ludziach – o konkretnych nazwiskach, domach, zwyczajach – okazała się najtrwalszym śladem dawnego współistnienia. Badania potwierdziły też, że choć tożsamość współczesnych mieszkańców jest dziś jednorodna, świadomość historii miejsca ma znaczenie i jest przekazywana dalej, nawet jeśli w coraz bardziej fragmentarycznej formie. Wiele wspomnień – zwłaszcza o życiu sprzed wysiedleń i o relacjach sąsiedzkich – znika bezpowrotnie, dlatego ich rejestracja była pilna i konieczna. Uporządkowanie tych relacji oraz udokumentowanie ich w formie nagrań i zapisów tekstowych sprawia, że wiedza o lokalnej historii nie zginie wraz z odchodzeniem najstarszego pokolenia.
Najważniejszym efektem projektu jest przygotowywane podsumowanie w formie raportu naukowego, który porządkuje i opisuje całość zebranego materiału oraz stanowi pierwsze tak szerokie opracowanie dotyczące pamięci o relacjach polsko-łemkowskich w Królowej Polskiej i Królowej Górnej. Zostanie ono przekazane regionalnym instytucjom kultury oraz stowarzyszeniom aby w przyszłości mogło służyć zarówno środowiskom naukowym, jak i mieszkańcom zainteresowanym historią swoich miejscowości. Dzięki niemu ocalona część lokalnej pamięci, stworzy fundament pod dalszą troskę o dziedzictwo regionu – edukację regionalną i uświadamianie młodszym pokoleniom, jak bogata i unikatowa historia kryje się w tej części dawnego pogranicza.
